Yapay zeka çağında telif hakları krizi: Gelişmiş ülkeler neden geri adım atıyor?

İstanbul Medeniyet Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Cahit Suluk, yapay zekanın (YZ) telif sistemini nasıl sarstığını ve gelişmiş ülkelerin bu süreçteki tutumunu Anadolu Ajansı için kaleme aldı. Suluk'a göre, dün telif korumasını savunan ülkeler bugün YZ sektörünün önündeki hukuki engelleri kaldırmak için aynı korumaya karşı çıkıyor.

Yapay zeka müzikte yarıya yakın paya ulaştı

Suluk'un aktardığı verilere göre, Deezer platformuna yüklenen tamamen YZ üretimi müziklerin günlük yüklemeler içindeki oranı Ocak 2025'te yüzde 10 iken Eylül 2025'te yüzde 28'e, Nisan 2026'da ise yüzde 44'e yükseldi. Platform, Temmuz 2026'da yaptığı açıklamada bu oranın Haziran ayında bazı günlerde yüzde 50'yi aştığını duyurdu. Suluk, bu tablonun müzik ve sinema gibi fikrî ürüne dayalı sektörlerde ciddi bir yıkım riski oluşturduğunu vurguluyor.

Roller değişti, politikalar da değişti

Suluk'a göre gelişmiş ülkelerin tutum değişikliğinin arkasında ekonomik roller yatıyor. Geçmişte fikrî ürünleri esas olarak gelişmiş ülkeler üretiyor, gelişmekte olanlar tüketiyordu. YZ çağında ise gelişmekte olan ülkeler telifli içerikleri sağlarken, gelişmiş ülkeler bu verileri yapay zeka eğitiminde kullanıyor. Bu nedenle telif sektörleri ekonomik ve stratejik olarak geri plana düşerken politikalar artık YZ sektörünü gözetiyor.

Suluk bu çelişkiyi şöyle özetliyor: "Dün gelişmekte olan ülkelere telif korumasının gerekliliğini anlatan, ihlalleri 'hırsızlık' olarak nitelendiren gelişmiş ülkeler, bugün YZ söz konusu olduğunda telif korumasının yeni teknolojileri engellediğini ileri sürüyor."

ABD ve AB'nin araçları, Japonya'nın yasası

Suluk, bu yaklaşımın başlıca araçlarını şöyle sıralıyor: Amerika Birleşik Devletleri'nde "adil kullanım" (fair use) savunması, Avrupa Birliği'nde ise metin ve veri madenciliği istisnası. Japonya örneğine de dikkat çeken Suluk, Japon Telif Yasası'nın 30/4. maddesinin YZ eğitimi gibi kullanımları "eserden yararlanma amacı taşımayan" kullanım sayarak izin ve bedel şartından kurtardığını belirtiyor.

Gelişmekte olan ülkelere çağrı

Suluk, Türkiye gibi ülkelerin uluslararası telif anlaşmalarının yalnızca asgari koruma standartlarını belirlediğini ve Japonya benzeri geniş bir istisna getirmeyi zorunlu kılmadığını görmesi gerektiğini savunuyor. Bu ülkelerin YZ eğitimi amacıyla telifli eserlerin kullanımını hak sahibinin iznine veya bedel ödenmesine bağlayan düzenlemeler yapabileceğini belirten Suluk, ancak tek tek ülkelerin dev YZ şirketleri ve onların arkasındaki devletler karşısında pazarlık gücünün sınırlı olduğuna da dikkat çekiyor.