Göçmen kuşların keneleri kıtalar arası salgın riski taşıyor

Kaliforniya Üniversitesi Los Angeles (UCLA) ile Türkiye'deki dört üniversitenin ortaklaşa yürüttüğü uluslararası projede, Afrika ile Avrupa arasında göç eden kuşlardan İstanbul'da toplanan keneler laboratuvar ortamında mercek altına alınıyor. Koç Üniversitesi İş Bankası Enfeksiyon Hastalıkları Araştırma Merkezi'nin (KUISCID) koordinasyonunda sürdürülen çalışma; Kırım Kongo Kanamalı Ateşi (KKKA) başta olmak üzere çeşitli hastalık etkenlerinin kıtalar arasındaki yayılımını ve olası salgın risklerini önceden belirlemeyi hedefliyor.

İstanbul'da halkalama, Marmara'da analiz

2025 yılının mart ayında başlayan proje kapsamında İstanbul Avcılar'daki Kuş Halkalama İstasyonu'nda göç yolundaki kuşlar yakalanarak halkalanıyor. Kuşların üzerindeki keneler toplandıktan sonra işlemleri tamamlanan kuşlar yeniden doğaya bırakılıyor. Canlı halde haftada iki kez Marmara Üniversitesi'ne ulaştırılan keneler, mikroskop altında cins ve tür düzeyinde tanımlanıyor. Örnekler daha sonra KUISCID laboratuvarlarında moleküler analizden geçiriliyor; DNA ve RNA başta olmak üzere nükleik asitler çıkarılarak dizileme yapılıyor ve biyoinformatik yöntemlerle viral ile bakteriyel etkenler araştırılıyor. Bir örneğin analiz süreci yaklaşık bir ila bir buçuk ayı buluyor.

Geçen yıl 10 bin kuş, 8 bin kene

İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Ormancılık Meslek Yüksekokulu'ndan Öğr. Gör. Dr. Ergün Bacak, geçen yıl yaklaşık 10 bin kuşun halkalandığını ve bu kuşlardan yaklaşık 8 bin kene toplandığını aktardı. Bacak, çalışmanın yalnızca KKKA ile ilişkili Hyalomma türü kenelere odaklanmadığını; Ixodes ve Haemaphysalis gibi farklı kene türlerinin de incelendiğini vurguladı. "Bir hastalık ortaya çıktıktan sonra araştırmak değil, daha erken dönemde hangi etkenlerin nereden nereye taşındığını görmek istiyoruz" diyen Bacak, çalışmanın olası salgın risklerini önceden anlamak açısından kritik önem taşıdığını belirtti.

'One Health' yaklaşımıyla bütüncül değerlendirme

Marmara Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Temel Sağlık Bilimleri Bölüm Başkanı Prof. Dr. Ayşen Gargılı Keleş, çalışmanın önemli bir bölümünün tamamlandığını ve son aşamaya gelindiğini açıkladı. Keleş, yalnızca kene türlerini değil, hangi kuş türünün hangi keneyi taşıdığını, bu kenelerin hangi bölgelerde bulunduğunu ve hangi patojenleri barındırdığını birlikte değerlendirmeyi amaçladıklarını ifade etti. Herhangi bir risk saptanması durumunda sonuçların haritalandırılarak ilgili kurumlarla paylaşılacağını da sözlerine ekledi. Araştırmacılar, projeyi insan, hayvan ve çevre sağlığını bir bütün olarak ele alan "One Health" yaklaşımı çerçevesinde yürütüyor.

Projeye Koç Üniversitesi, İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa, Marmara Üniversitesi ve Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi'nden araştırmacılar katılıyor. İlkbahar ve sonbahar göç dönemlerinde farklı yıllarda toplanan örneklerin karşılaştırılmasıyla hastalık etkenlerinin hareketine ilişkin kapsamlı bir veri seti oluşturulması planlanıyor.